HISTORIA ŁĘK DUKIELSKICH - GWARA
          Nawigacja
 

Czas ucieka,
Wieczność czeka...

 » Index
0
 » Strona główna
0
 » Rys historyczny
0
 » Ludzie
0
 » Organizacje
0
 » Szkoły
0
 » Zespoły
0
 » Kościoły
0
 » Gwara
0
 » Kapliczki
0
 » Muzeum
0
 » Koło Gospodyń
0
 » OSP
0

 » Klub Rolnika

0

 » LKS Zorza

0

 » Służba Zdrowia

0

 » Różne

0
 » Forum historii

Fotogalerie

Wiejskie

Parafia pol-kat

Parafia rzym-kat

Szkoły

Koło Gospodyń

Muzeum wsi

LKS Zorza

Klub Rolnika

Z życia - różne

 

Nazewnictwo i słownictwo gwarowe

Gwara Łęk Dukielskich

       Jednym z czynników odróżniających od siebie narody jest język. Tym, co różnicuje nas w ramach jednej Ojczyzny jest gwara. Uważa się ją za terytorialną odmianę języka narodowego. Inaczej określa się ją mową wsi. Różni się ona od języka ogólnonarodowego i literackiego licznymi cechami fonetycznymi, morfologicznymi, składniowymi i leksykalnymi. Wyróżniamy więc: dialekt małopolski, wielkopolski, dialekt śląski, dialekt mazowiecki, kaszubski  oraz dialekty mieszane cechujące Tereny Ziem Odzyskanych (np.dialekt lwowski, wileński). Ze względu na położenie naszego regionu znajdujemy się w zasięgu największego obszarowo dialektu małopolskiego.  Ponadto w obrębie dialektu małopolskiego występują liczne gwary, w tym gwary województwa podkarpackiego, które od innych gwar tegoż dialektu (małopolskiego) różnią się składem cech dialektalnych.
     Dialekty małopolskie obejmowały początkowo obszar dawnego państwa Wiślan, a następnie, w trakcie historycznego rozwoju, znacznie rozszerzyły swój zasięg terytorialny. Obecnie występują w płd-wsch. i środk. części Polski. W ich obrębie wyróżniamy między innymi: Pogranicze wschodnie młodsze obejmujące dawne województwa: Rzeszowskie, Krośnieńskie, Zamojskie, Przemyskie, Chełmskie.  Zatem w myśl powyższych cytatów, język Łęk Dukielskich,  podkarpackiej, beskidzkiej wioski, charakteryzuje się pewnym składem cech dialektu małopolskiego.
       W miarę upływu czasu zanika coraz więcej słów dawniej powszechnie używanych i ogólnie świetnie znanych i rozumianych. Dlatego warto sobie przypomnieć i utrwalić naszą gwarę, którą się posługiwali - i w jakiejś mierze nadal posługują - nasi mieszkańcy. Ze względu na to, że gwara w miarę ubywania spośród nas najstarszych mieszkańców wsi oraz obaw ich młodych mieszkańców, aby nie być wytykanym za jej używanie, czas najwyższy, by przywrócić jej należną i godną pozycję.  Bo często nie potrafimy tej wartości cenić. Doceniając wartość naszej gwary w rozwoju rodzimej kultury i jej dziedzictwa, należy zwrócić uwagę na jej specyfikę i charakterystyczne cechy.
       Pomimo upływu czasu, wpływu szkoły, książek, gazet, telewizji i radia do dziś starsi ludzie nie wyzbyli się nawyku tego typu wymowy. Wyłowić ją się daje także wśród małych dzieci, które dużo czasu spędzają w towarzystwie swych babć i dziadków. Jest to jedyna szansa, że nasza piękna gwara i jej właściwości nie wyginą.
       Zawarty tutaj słownik zawiera ponad 600 haseł. Są to naturalnie tylko przykłady słów używanych na naszej ziemi, gdzie nie tylko znaczenie słów było bardzo oryginalne, ale i sama ich forma wypowiedzi.
 
Cechy fonetyczne gwary Łęk Dukielskich:
Właściwości:
-         fonetyka udźwięczniająca
-         brak mazurzenia
-         labializacja o nagłosowego: np.  łobrok, łokruŋgły
-     brak przegłosu polskiego: np. m’jetła, v’jeze
-         å pochylone zrównane z o: np. trova, durbok, godo, mom      
-         występowanie fonemu ů: np. gůra, brůk, vůz, bůty
-         występowanie kontynuantów staropolskiej samogłoski ˘ą  (lit. ę) w postaci:
a)     samogłoski [γ] przed spółgłoską szczelinową, np. rγštok
b)   połączenie samogłoski ustnej i spółgłoski nosowej przed
spółgłoską zwartą, np. gymba, dynko
-         występowanie kontynuantów staropolskiej samogłoski ą ˉ ą  (lit. ą) w postaci:
a)     samogłoski ů¸ przed spółgłoską szczelinową, np. vů¸sy
b)     samogłoski ů przed spółgłoską nosową, np. f kůńće
-         pełna neutralizacja opozycji fonologicznej:
                  a)  o: ů: u w pozycji przed spółgłoskami nosowymi:
                        np. kum’in, kumora, łun
b)     e: y w pozycji przed spółgłoskami nosowymi:
 np. tyn, ćymny, dzi
-         antycypacja miękkości: np. lejźe, zdrowajś Marjo
-         redukcja ł przednio językowo zębowego w grupach spółgłoskowych, po spółgłosce:
                                    np. kuje, tuček, gova, xop
-         pierwotna końcówka dopełniacza rzeczownika l.p. r. żeńskiego –e realizowana jako –y, na skutek zwężenia samogłosek nieakcentowanych: np. do Dukly, do stajńy
-         formy bezkońcówkowe w odmianie czasowników : np. my tak stali, my tu byli
      -         tendencja do upraszczania grup spółgłoskowych o strukturze rž:
grupa spółgłoskowa. rž → ž, np. ż’ežak
-    tendencja do upodobnień i dalszych uproszczeń w grupach spółgłoskowych o strukturze stš, zdž: grupa spółgłoskowa stš → šč np. oščałka
             grupa spółgłoskowa zdž → ž np. miž
      -         przyimek w lub z jako we, ze np. voda ze sok’jem, stanoł ve dż v’jax

        Literę a wymawiano na tym terenie jak o (dla przykładu - pan - pon, mam - mom, raz - ros, kazał - kozoł) lub e (np. daj - dej, graj - grej, oddaj - oddej), om zamiast ą (np. mielom - mielą, noszom - noszą, jedzom - jedzą, robiom - robią), e jako y (np. syr - ser, śtyry - cztery, mymu - memu), ę na końcu słów jako e (np. widze - widzę, ide - idę, szyje - szyję), ej jako y oraz i (np. w naszy wsi - w naszej wsi, u swoi siostry - u swojej siostry).

        Przed o i u dawano przydech ł (przykłady: łoko - oko, łucho - ucho, łowca - owca, łulubiony - ulubiony), k wymawiali często jak ch (np. chto - kto, chtóry - który, chtoryndy - którędy) lub g (np. Wielganoc - Wielkanoc, wielgi - wielki). Na dużej części Pogórza / a więc u nas/ opuszczano w wypowiedziach literę ł (przykłady: chaupa - chałupa, zogówek – zagłówek). Mówiąc do starszego człowieka zwracano się do niego w l. mnogiej "wy" (wiycie, słuchejcie, godom wom). Zamiast przyimka "przez" mówiono "bez" (bez droge, bez pole, bez miedze).

       Oto przykłady niektórych z nich, tak charakterystycznych dla naszej wioski i wyjaśnienie, co wcześniej znaczyły:

1. Nazwy związane z polem i jego uprawą.

ajyr  – tatarak, roślina zielona z rodziny bylin
babczany liść  – liść rośliny polnej o leczniczych właściwościach
bapka  – in. zawilec, kwiatek polny
bagno, mokradło, młaczysko – grunt trwale podmokły, nieużytek rolny
bandur, pyr, bulwa  – ziemniak, warzywo
bandurzysko, zimnioczysko – pole po ziemniakach
borowinamiejsce w lesie, gdzie rosną borówki
bronować, skrůdzićrozbijać skiby i równać pole bronami
bruzda – wolna przestrzeń między rzędami na polu uprawnym, także płytki rowek na końcu pola, do którego spływa woda deszczowa z rzędów’
brzezina – zagajnik brzozowy, także materiał na miotły z gałązek brzozy
bukowina – zagajnik bukowy
buroczysko – pole po burakach
choinka – skrzyp polny, roślina zielna
dymbina  – zagajnik dębowy
drynować  – odwadniać podmokłe pole
drobnica, opyrszołek – małe owoce i warzywa
dzidok, rogol, rogocz, kieremesło  – drewniana konstrukcja, na której składa się siano w kopę
gacina - nazbierane gałęzie
grzyndy  – mała działka przy domu na owoce i warzywa
jótka  –drzewko iglaste, świerk
kaczyniyc  wiosenny kwiat rosnący na podmokłym gruncie
kaczystopka, kolczyk  – pierwiosnek, kwiat wiosenny
kapuściskopole po kapuście
kapuśnioczek – drobny deszcz
kociyrba - drzewo z jagodami, czeremcha
konicz – koniczyna
koniczyskopole po skoszonej koniczynie
kopasiano złożone na rogaczu, również określenie liczby 60
kopić siano, skopkowaćskładać siano w kopy
koromysło - wygięty lub wycięty kawałek drewna na którym na ramionach nosiło się wiadra z wodą
kukiyłka  – mała niedojrzała kolba kukurydzy
lalkakopa zżętego zboża robiona ze snopków postawionych w pionie ziarnem do góry
lybjoda  – pospolity chwast pól i ogrodów z rodziny bylin
leżeć ugorymleżeć odłogiem
lilok  – bez, majowy krzew ozdobny o wonnych kwiatach
lipa – mało urodzajny użytek rolny
łobradełkować – mechanicznie obrabiać pole: np. z ziemniakami
łazy – pastwisko na przecince leśnej
łonka   pole gęsto porośnięte roślinami zielonymi, głównie trawiastymi zbieranymi na paszę
łoza, łozina – witka, gałązka wierzbowa
maj, mlycz  – mniszek lekarski, żółty kwiat polny
myndel, pókopek  – kopa zżętego zboża składana z leżących snopków, ułożonych w pięcioramienną gwiazdę, ziarnem do środka
miedza  – nie uprawiany pas ziemi oddzielający pola uprawne
młakapodmokła łąka; niekiedy też: teren bagnisty
niyzapominajka – bladoniebieski kwiat polny
nowizna  – pole po raz pierwszy uprawiane
obsypywać, podsypywaćmechanicznie lub ręcznie usypywać rzędy na polu uprawnym
okopywaćręcznie obrabiać pole, zwłaszcza z ziemniakami
parchowka  – niedojrzały chorujący owoc nie opadły z drzewa
paśfiskopole przeznaczone na wypas zwierząt, łąka
paryja - wąwóz
psiorki - niedojrzałe śliwki, jabłka
pynk  – naręcze kłosów zboża związane powrósłem; snopek
pichota  – gatunek fasoli o dużych nasionach
pikowaćrozsadzać młode rośliny do oddzielnych doniczek
podorywać, pokładaćpłytko orać po żniwach
podorywkapłytka orka po żniwach
potsilać  – zastosować odżywki i nawozy w celu lepszej uprawy warzyw, jarzyn, traw i zbóż
poletko – pole uprawne o niewielkiej powierzchni
poplonzasiew paszy zielonej po żniwach
pomiyć - zboże rozłożone na polu
powrůsło  – słomiany powróz do wiązania zboża w snopki
przecinka – wyrąbana część lasu
przycierek  - snopek wymłócony z grubsza cepami
rosada  – gęstwina sadzonek w donicy przed rozsadzeniem
rzyndować  – robić rzędy’: np. pod ziemniaki
sadzyniok  – ziemniak przeznaczony do sadzenia
sezonowaćnie obsiewać pola, żeby odpoczęło
sioć  – wysiewać nasiona do gleby
skibaziemia odłożona przez pług podczas orki
stoczysko – pole nie nadające się do uprawy, nieużytek rolny
szypułka – zielona część owoców i warzyw
ściyrniůfka, ściyrnisko – pole po skoszonych zbożach porośnięte trawą
tarachy - nazbierane gałęzie
torka –  tarnina, ciernisty krzew z rodzaju śliw z cierpkimi, granatowymi owocami
tłok – grunt niskiej klasy
trzyny - resztki słomy i siana
ugorzyskopole przeznaczone pod sezonowanie
zogon – pas zaoranego pola składający się z kilku lub kilkunastu skib, ograniczonych równoległymi bruzdami
zawlyc  – płytko bronować po zasiewie, by ziarno ukryć w glebie
ziylonka  – mieszanka warzyw strączkowych i traw, przeznaczona na paszę dla zwierząt lub na nawóz naturalny’
znakować – rzędować
źdźbło - kłos zboża
 
 
2. Nazwy pomieszczeń, urządzeń i czynności gospodarskich.
 
bat, batůg – przyrząd do poganiania konia
biczysko – część bata, skórzane rzemienie
bijok  część cepa, krótki kij na skórze do uderzania
biydka, kolaska, dwukůłka  – wózek na dwóch kółkach ze sztylem, do ciągnięcia przez człowieka, np. na trawę
bojisko  – zabudowanie gospodarcze połączone z domem mieszkalnym, np. na wóz
bróg, stóg – przybudówka koło domu składająca się z pali i umieszczonego na nich dachu, służąca do przechowywania słomy i snopów
cep – narzędzie gospodarskie do ręcznego młócenia zboża i roślin strączkowych
chołpa, chołupa – stary, drewniany dom mieszkalny
chlyf  – pomieszczenie lub oddzielny budynek, gdzie trzyma się trzodę chlewną
daba – okrągły kamień do mielenia w żarnach
deptać – składać siano w stodole za pomocą wideł, ubijać nogami kapustę w beczce’
drapok  – wysłużona miotła łozinowa
drewutnia  – pomieszczenie koło domu na zrąbane drewno
durbok, łostrzołka, łosełka  – pojemnik na osełkę, kamień do ostrzenia kosy’
dyly – drewniana podłoga w stajni z okrąglaków
dyszel – sztyl do wozu do którego uwiązane było zwierzę pociągowe
dziagan  –  łom, żelazny pręt do podważania i usuwania ciężkich kamieni z pól uprawnych
dziyrżok  – część cepa, długi kij do trzymania w ręce, do którego przymocowany jest na skórze krótszy bijak’
furmanka – wóz do jeżdżenia i przewożenia narzędzi roboczych
gnojnica – boczna deska zakładana na wóz podczas wywożenia gnoju, wóz z gnojnicami
gnojowisko – miejsce przy stajni, gdzie wyrzuca się gnój
gnotki - przednia część sań
grale – widły z czterema zębami używane zwykle do nabierania ziemniaków
grzynda, siydzisko  – drabinka, na której siedzą kury
kalynica - szczytowa część dachu
kiela - kilka
kilkać - wikłać
kiczkistrzecha, słomiane pokrycie dachu
kierot  – narzędzie do młócenia uruchamiane siłą zwierząt pociągowych
klypisko – podłoga z ubitej ziemi w boisku, też miejsce na którym się młóci
konewka, konwia – naczynie drewniane lub blaszane do podlewania roślin
koryto – drewniana paczka na jedzenie dla świń
kosisko – trzonek, na którym osadzona jest kosa
kosz siywny – kosz z którego sieje się ręcznie ziarno
lyjce, wodze  – pasy trzymane w rękach do kierowania końmi
limiysz  – robocza część pługa do podcinania skib
lypianka – dom obłożony domieszką wapna i gliny, też kapliczka
lyterka – drabina zakładana na wóz do przewożenia siana
łopołka  – półokrągły kosz do przenoszenia i suszenia zbóż lub warzyw strączkowych, także trzymano w niej małe dziecko, gdy zabierano je ze sobą w pole
łobryncz  – metalowy pierścień opasujący beczkę
łobora – stajnia, zabudowanie przeznaczone dla zwierząt hodowlanych
paka – składana na wozie z desek bocznych i zatyłków, do przewożenia narzędzi gospodarskich lub warzyw luzem
pitolić - krajać tępym nożem
połatka, warytka – duża płachta z tkaniny służąca do znoszenia siana
pynta, postronek  – powróz, który zakłada się zwierzętom na pastwisku, żeby się nie oddalały
pomiotko  – miotełka z gałązek jedliny
pukoszek – konny wóz gospodarski obłożony koszami
przewrocarka  – maszyna do przewracania siana
przyczůłek  – pomieszczeni mniejsze od boiska na narzędzia gospodarskie
putnia  – drewniane naczynie do pojenia koni
radło – narzędzie rolnicze do orki bez odwracania skiby
rombanka – drewno zrąbane na części, gotowe do spalenia w piecu
rudera – stary, rozwalający się dom
rynsztok  – betonowa część podłogi stajennej
somsiyk, spichlyrz  – skład, skrzynia lub paka na ziarno
siyczkarnio  – maszyna do cięcia słomy na sieczkę
siydleczka  – drewniana szufelka do odgarniania zboża, używana także do siewu i karmienia drobiu
siyc - kosić
siyrp  – narzędzie gospodarskie do ręcznego żęcia zboża
sklyp  – zabudowanie przy domu, głównie na ziemniaki, nazwa od sklepienia łukowego
skopiyc  – naczynie do którego doi się mleko
srocz, wychodek, kibel  – drewniana ubikacja przy domu
stongiyf  – naczynie na wodę
stympel, stympa – moździerz kaszarski, urządzenie do obtłukiwania i kruszenia ziaren na kaszę
styrka  – kopiec z usypanej ziemi znajdujący się w pobliżu domu, do przechowywania warzyw w zimie: np. ziemniaków
stympor  – ubijak do stępy
stuska – część bata, drewniany trzonek
szczypka – niewielkie drewionko do rozpalania ognia w piecu
śmiyciorka  – szufelka, na którą zamiata się brud zaległy na podłodze
śrupstok - imadło
tabaczka - nóż składany z drewnianą oprawą
toczki  – pojazd gospodarczy jednokołowy, np. do wywożenia gnoju
uzda – element uprzęży zakładanej na głowę zwierzęcia do kierowania nim
wyndzarnio  – miejsce, gdzie wędzi się wędliny
wyndzidło  – żelazny element uprzęży zakładany koniowi do pyska
wozownia – zabudowanie do przechowywania wozu, z charakterystycznym otworem w drzwiach na wystający sztyl od wozu
wydawać, zwolać – wykładać siano i snopy za pomocą wideł z wozu na strych
wyglondek, żorůwek   – właz, małe drzwiczki w dachu prowadzące na strych
zotyłki  – elementy wozu, służące do składania paki
zgrzebło – przyrząd do czesania koni i krów
zwozić, zwůzka – zwozić siano i zboże z pola
żarnaurządzenie do mielenia ziarna, głównie na mąkę, składające się z dwóch okrągłych i dopasowanych kamieni
żornůfka - gruby kij do kręcenia jednym z kamieni żaren
żyrtka  – kij do wyciągania wody ze studni, na który zaczepiało się wiadro
żyrć  – drąg do studni z żurawiem
żniwiorka – maszyna gospodarska do żniwa, także kobieta rżnąca zboże sierpem
żurow - drewniana konstrukcja z drągów do wyciągania wody ze studni
 
 
3. Nazwy urządzeń domowych (wyposażenie pozostałej części domu).
 
ałtomana, łotomana, lyżanka, kimono  – mebel do spania, łóżko
balia, balija, szaflik  – duże naczynie blaszane używane do prania
barłůg, wyro, prycza  – łóżko z desek i słomy przykrytej worem, bez siennika
biyliźniorka  wysoka i wąska szafka na bieliznę, pościel itp.
chodnik, gumoleon  – rodzaj wykładziny podłogowej
chodzidło, kodzidło  biegun przy kołysce
ciyrlica  – urządzenie do czesania lnu
ćmocht - smoczek, także całus
dźwiyrze - drzwi
falůfka  – rodzaj spinacza do modelowania i kręcenia włosów
facyjot — w dachu dwuspadowym boczne jego części
ganek, gonek – przybudówka do domu
gůra – strych nad budynkiem mieszkalnym
izba – pomieszczenie np. pokój
karbidůwka – lampa na karbid
kondziyl – pęk wełny przygotowany do przędzenia
kijanka – deska używana do prania
kilim – wełniana tkanina dekoracyjna
kimać – drzemać
koleba, kolibka – kołyska
kolebać, lulać  – kołysać dziecko
kumoda – niski drewniany mebel z szufladami
kumora, kumórka  – pomieszczenie służące do przechowywania żywności, spiżarnia
koza – rodzaj małego piecyka na drewno
krochmol – kleisty roztwór z mąki ziemniaczanej do usztywniania tkanin
kufer – drewniana skrzynia zamykana na kłódkę
łoberlicht – małe okienko nad drzwiami stajennymi
łojófka  – świeca z parafiny, wosku i łoju
ług  – środek piorący z rozgotowanego szarego mydła i popiołu
maglorka – urządzenie do prasowania ubrań
miyndlica, miondlica  – urządzenie do międlenia lnu
mydło kacze – szare kamienie potoczne wytwarzające pianę, używane do prania
oblykać siy, przyodziywać siy – ubierać się
pogrodka - ława z gliny pod ścianą domu
polepa – podłoga z ubitej ziemi
polica - laska, gruby kij
posłać, zasłać – pościelić łóżko
posłaniy – poduszka i kołdra razem
poszywka, powłoczka – wierzchnia tkanina nakładana na poduszkę
poszwa, powłoka – wierzchnia tkanina nakładana na kołdrę lub pierzynę
pościyl – poszwa, poszewka i prześcieradło razem
powała – sufit
przydsionek  – pomieszczenie znajdujące się przed izbą mieszkalną
przezierotko – małe lusterko
psycha – duże lustro składane umieszczone na niskiej, drewnianej szafeczce’
somsiyk - drewniana, duża paczka do przechowywania zboża
siynnik – worek ze słomą znajdujący w łóżku
siyń – rodzaj korytarza, przedpokoju w starych chatach
skubel, zawój, wajcha  – zasuwa do drzwi
stora – zasłona okienna
szufryga - zasuwa, blaszane urządzenie w kształcie prostokąta, znajdujące się w piecu piekarskim, oddzielające wlot do komina od części piekarniczej
tragorz – drewniana belka podtrzymująca strop
wanka – drewniane naczynie do prania bielizny
wyranda – odkryty ganek, coś w rodzaju niskiego balkonu
wynglorka  – paczka, pojemnik na węgiel
wrzyciono  – przyrząd do ręcznego przędzenia wełny
wsyp – worek od poduszki, do którego sypie się pierze
wyżymaczka – element pralki wirnikowej do odsączania wody z wypranych ubrań
wyżymać – wykręcać mokre ubrania
zogłůwek  – mała poduszka, jasiek
zaprzyć dźwiyrze – zamknąć drzwi
zotyłki  – elementy łóżka od głowy i od nóg: w głowie i w nogach
żelozko  na wyngiyl  – żelazko na żar węgielny
żelozko na dusze  – żelazko na gorące żelazo
 
 
4. Przedmioty, naczynia i czynności kuchenne.
 
baniok  – duże blaszane naczynie zamykane pokrywą
bańka, kawiorka, kanka – blaszane naczynie do przenoszenia mleka
bijok   – tłoczek od maśnicy
bratrura – schowek w piecu na jedzenie, żeby nie wystygło: in. schowek przy kuchni kaflowej
ceber – rodzaj dużego drewnianego wiadra z uchwytami
cybrzyk – rodzaj małej drewnianej wanienki: np. do mycia naczyń
cydzok, łodcydzoczka   – okrągła drewniana deseczka z wydrążonymi otworami i z rączką, służąca do odcedzania wody: np. po kluskach
cyrata  – nakrycie kuchennego stołu
chlybok  – pojemnik na chleb
chochla – duża łyżka wazowa do nabierania zupy
czyluść – miejsce w piecu na ogień
czop, zatyczka, zakryncofko – przedmiot do zakorkowywania butelek
dekiyl  – pokrywa
dynga, dynica  – gruba, dębowa deseczka w kształcie półkola do położenia na wierzch beczki z kiszoną kapustą
dynko  – wieczko do zakręcania słoika
druszlok  – naczynie do odcedzania wody
dwojok – dwuczęściowe naczynie gliniane do przenoszenia i spożywania posiłków
dziyża, dziyszka  – drewniana misa do wyrabiania ciasta na chleb
fajans – materiał niższej jakości niż porcelana do wyrobu serwisów stołowych czy zastaw’
fajyrka – kółko służące do zakrywania otworu w płycie kuchennej
foska – rodzaj małej beczki zwężonej u dołu, służącej do przechowywania produktów spożywczych
flaszka – naczynie szklane do przechowywania napojów: in. butelka
gor – duże, blaszane naczynie kuchenne do gotowania: np. zup
gorczek – blaszane naczynie kuchenne do gotowania: in. garnek
gornuszek – małe, blaszane naczynie z uszkiem, do picia
gonsior  – gliniany dzbanek
gliniok  – rodzaj glinianego naczynia’: np. gliniany garnek
kamiyniok ] – rodzaj kamiennego naczynia: np. kamienny garnek
kamionka  – mała kamienna beczka
karafka – ozdobna, szklana butelka do przechowywania napojów alkoholowych
kocioł  – pojemnik dostawiony do pieca na ciepłą wodę
kociuba - wielki nóż, tasak
krydyns – mebel kuchenny na naczynia stołowe
kwotyrka – miara garnuszka, ¼ litra
lijyk  – przedmiot kuchenny służący do sprawnego przelewania cieczy do butelek
łociekocz – kratka na umyte naczynia, by odsączyć je z wody
łokap – wylot nad kuchnią wyciągający zapachy kuchenne
łokrasić, łomaścić – dodać do potrawy tłuszcz
łyżnik – przyrząd na łyżki wiszący na ścianie
makutra – kamienna miska do ucierania masła lub margaryny
maniyrka – blaszana butelka turystyczna do przenoszenia napojów
masylnica  – pojemnik na masło
maśnica, mośniczka  – urządzenie do wyrobu masła
montef, tuczok   – duży, drewniany przedmiot do tłuczenia ziemniaków
montefka  – mały, drewniany przedmiot do rozwiercania śmietany z mąką
miydnica  – metalowe naczynie do prania lub mycia
miysić, zagniotać, ugniotać – ręcznie formować, wyrabiać ciasto: np. na chleb
moździyrz – narzędzie do rozdrabniania pieprzu
myjok  – szmatka do zmywania naczyń
nakaslik, nakastlik  niska, drewniana szafeczka kuchenna
nalepa, zapiecek, przypiecek – miejsce do siedzenia przystawione do pieca
niecka, necka  – drewniane naczynie do nabierania mąki
paciocha, warzocha – drewniana łyżka
połka – drewniany przedmiot do ucierania w makutrze
paści – drewna ściskające sadło, wieszane u powały lub w kominie
patelnia, rondel – płaskie, metalowe naczynie do smażenia potraw
pociosek, pociosk  – narzędzie do wygarniania ognia w piecu piekarskim
popielnik – część pieca, miejsce na popiół
powonska  – sito lub szmatka do cedzenia mleka
půłmisek  – duży owalny talerz do podawania wędlin
prasa – przyrząd do wyciskania soku z owoców
prodiż – garnek elektryczny do pieczenia ciast
prymus – spirytusowa lub naftowa przenośna kuchenka turystyczna
pszetak – duże sito do przesiewania zmielonego zboża 
rozczyn, zaczyn  – połączone ze sobą składniki spożywcze, pozostawione do wyrośnięcia
rozczyniać – połączyć składniki i pozostawić je do wyrośnięcia; np. na chleb
ruszt – część pieca, miejsce gdzie układa się drewno do rozpalenia
ryneczka - tygielek do topienia słoniny
sagan – żelazny garnek kładziony na piecu w otwór po fajerce
siarki – zapałki
sosjerka – naczynie z porcelany do podawania sosów
stůlnica – deska do wyrabiania ciasta
stołek, taborekrz. m, D. –a ‘mebel kuchenny bez oparcia, do siedzenia’
syfon – butla do wytwarzania wody sodowej z naboju
szaflik – drewniany pojemnik do mycia naczyń
szatkować – rozdrabniać główki kapusty na kapustę kiszoną
szatkownica – przyrząd do rozdrabniania główek kapusty na kapustę kiszoną
sztyber, śtyber  – podpórka do okapu z cegły
szypkowar  – garnek do gotowania potraw pod zwiększonym ciśnieniem
ściyrka  tkanina kuchenna do wycierania umytych naczyń
tabaczka – duży nóż składany jak scyzoryk
tarko, tarło – przyrząd kuchenny do tarcia, rozdrabniania warzyw’
trzepaczka, ubijoczka, ubijok - przedmiot do ubijania białka jajek na pianę
ucjyrać  – rozcierać masło lub margarynę w makutrze
wołek – ‘przedmiot do rozpłaszczania ciasta na cienki, jednolity placek
waza – naczynie do podawania zupy
wek – słoik ze szklanym denkiem przytwierdzanym klamrą
wiadro  – metalowe naczynie do wyciągania wody ze studni
wiyszok  – przyrząd do wieszania naczyń
worek syrny – płócienny worek do odsączania wody z twarogu
zlyf  – miska przy ścianie pod kranem, połączona rurą odpływową z siecią kanalizacyjną
żeleźniok   – garnek z żelaza lub żeliwa
 
5. Nazwy produktów spożywczych i czynności wykonywanych przy przygotowywaniu posiłków.
 
amunioczek  – ciastko z amoniakiem
blin – naleśnik
breja  – rozgotowana zupa jarzynowo – warzywna
chabanina, chabas – o mięsie i wyrobach z niego ogólnie
chrobaczne - robaczywe np. śliwki
gnat – duża kość
grzybianka  – zupa grzybowa
gulosz – potrawa z duszonych kawałków mięsa w sosie
herbata z dzwonkóf  – napar z dziurawca
jabczanka  – kompot z suszonych jabłek
karmel – dodatek do ciast uzyskiwany ze stopionego cukru
kasza, krupy – produkt zbożowy wytwarzany w kaszarniach, np. jaglana, jęczmienna, pęczak
kiszka – produkt przyrządzany z odpowiednio przyprawionej kaszy z krwią, kaszanka
kiszonka, kwaszonka – kapusta kiszona
klóska – ciasto z mąki i jaj pocięte na cienkie paski; dodawane do zup
klóska kudłato – kluska z tartych ziemniaków
kogel-mogel – surowe żółtko jaja utarte z cukrem
kołocz – okrągły wypiek z pszennej mąki, z białym serem w środku
korniszon – drobny ogórek w ostrej marynacie
kożuch – wierzchnia, gęsta warstwa mleka po ugotowaniu
kromka chleba – cienki kawałek, plaster chleba
krůwka – cukierek robiony z mleka i cukru
krupnik – zupa z kaszą, z krupami
kulebjok, bandurzok  – ciasto drożdżowe nadziewane ziemniakami
kfasota, kfaszylina – coś bardzo kwaśnego
kwasfka  – zupa robiona na kwasie z kapusty kiszonej
kfośne mlyko, siodłe mlyko  skwaszone mleko
łazanka – kluska w kształcie kwadracika spożywana z kapustą
łupka - skórka z owoców i warzyw
łośrodka  - środek pieczywa
mamałyga – kasza kukurydziana przyrządzona na mleku lub wodzie
marynata – zalewa octowa
maślonka – uboczny produkt spożywczy po wyrobieniu masła ze śmietany
monka  – mąka, produkt spożywczy powstały ze zmielonych zbóż
miut  – miód, produkt spożywczy wytwarzany przez pszczoły’
mizeria, mizerka  – pokrojone, świeże ogórki ze śmietaną, solą, octem i pieprzem
łobierać, skrobać  – strugać ziemniaki lub inne warzywa
łokidać siy – zabrudzić się podczas jedzenia
łokrasa, łomasta – tłuszcz dodawany do potrawy: np. masło, smalec, słonina
łosełka masła - produkt wyrabiany ze śmietany w maśniczce i odpowiednio uformowany
osika – podkwaszone mleko
parzyć, pichcić – gotować, przygotowywać potrawy
piyntka, łokrowek  – końcówka z chleba, okrawek
płonka – bardzo kwaśne jabłko
podbitka – połączenie mąki ze śmietaną w celu zagęszczania zup i sosów
podpłomyk – rodzaj placka
pojda - gruba kromka chleba
polyfka  – rodzaj zupy z dodatkiem serwatki lub kwaśnego mleka
pomyje – woda po umyciu brudnych naczyń, oraz po kluskach i pierogach
poskrobek - mały chlebek upieczony z resztek ciasta wyskrobanego z dzieży
proziok  – placek pieczony na prozie
przypolynizna – przypalona potrawa
rumbanka śfińsko  – mięso ze świni poćwiartowane na części
rosůł z gwoździa – rosół na wodzie i tłuszczu, bez mięsa
sadło – słonina
syrwotka  – woda pozostała po wyrobieniu twarogu
skůrka z chleba – twardsza, przypieczona i wierzchnia część chleba
skipka -  mała kromka pieczywa
skrowek - kawałek, również resztki pozostałe po okrojeniu potrawy
skwarek – kawałek stopionej słoniny, omasta do potraw
spolonka - wypiek, który sie bardzo mocno przypalił
strawa, jadło – pożywienie, jedzenie
studziylina  - galareta
susz – poćwiartowane na części i wysuszone jabłka: np. na kompot
szczypior  – roślina zielona z cebulowatych, letnia przyprawa do kanapek
śmiytana  – odwodnione mleko krowie
wołkować – rozprowadzać ciasto wałkiem na jednolity cienki placek
winiok  – napój alkoholowy poddawany kilkuletniemu dojrzewaniu w dębowych beczkach
zociyrka  – woda podbita mąką podawana z mlekiem
zakalyc – ciasto z zakalcem, nieudany wypiek
zakwos – przyprawa kuchenna do zakwaszania potraw
zamiyszać – łączyć z sobą różne składniki: np. zamieszać zupę łyżką
zaproszka, zasmoszka  – ‘mąka smażona na tłuszczu dodawana do zup w celu ich zagęszczenia zbożowka – kawa otrzymywana z prażonego ziarna jęczmienia
zlywki – resztki płynnych potraw i napojów zlane do jednego naczynia
 
 
6. Nazwy zwierząt hodowlanych i słownictwo związane z ich hodowlą.
 
buhaj – byk, samiec krowy
chabeta, psuj – szkapa, marny koń
chadziajstwo, przychůwek, chudoba  – hodowlane zwierzęta domowe
dyrka  – okrycie dla konia
jarmark, targowisko – targ
korpiyl – roślina bulwiasta do wykarmiania inwentarzu’
kiernos – knur od świni
kwoka – kura siedząca na jajkach i wodząca kurczęta
nioska – kura znosząca dużo jaj
łobrok, tszynsionka  – słoma zmieszana z sianem lub koniczyną, zakładana koniom za drabinę
łobrzondzać  – wszystkie czynności wykonywane przy zwierzętach w stajni, oborze i chlewie
łotrymby  – pozostałość po zmieleniu zboża
parzůnka – sieczka dla zwierząt, do której domieszano karpiele lub ziemniaki i zalano wrzącą wodą
piyrwiostka  – krowa po pierwszym cielaku
sieczka – przygotowany pokarm dla zwierząt z zerżniętej słomy
spynd– targ zwierzęcy, miejsce, gdzie sprzedaje się zwierzęta
suchotnik – zaniedbana, wychudzona krowa
tucze siy - goni się /np. krowa/
wypas – wyprowadzenie zwierząt na pastwisko
źrůbek – młody koń
 
7. Nazewnictwo ubiorów i obuwia.
 
bambosz – ciepły zimowy but
chodok, drewniok  – but z drewnianą podeszwą lub też cały drewniany
cholywiok, gumiok – gumowy luźny but z wysoką cholewą
czůłynko  – damski półbut
ciapy, papuciy, kapciy  – pantofle
ćwiczek – szkolny but dla dziewczynek
dyszczowiyc – gumowy but przeciwdeszczowy
drelichy – spodnie robocze z grubego, sztywnego materiału
dziyrgać  – robić na drutach, szyć, cerować
filcok  – filcowy, zimowy but
gandófka  – damski sandał
kaboot  – stara, gruba kurtka robocza
kacabajka, katanka – rodzaj lekkiej damskiej kurtki: też marynarka
kaftan – lżejsze odzienie wkładane pod grubsze ubranie
kalosz – gumowy but do kostki
kapciuch – czapka z ochraniaczami na uszy
kapiszon – kaptur
kapota – zwykła codzienna narzutka robocza
kukarda – wstążka
kominiorka – czapka zasłaniająca całą twarz z otworami na oczy i usta
kotylion – broszka
kozok – damski but zimowy
kubrok, łoberok  – ciepła marynarka męska
kufajka – gruba kurtka watowana
kufajki – spodnie i bluza watowane-komplet
lakiyrek – lśniący, lakierowany but, głównie damski
łach, pszyłodziywek  – ubranie
łoficerek – męski but zimowy
łokulory - okulary
łonuca – flanelowa szmatka, którą owijano stopy przed włożeniem do butów
mantyl, prochowiyc, palto  – płaszcz
meszt, meśt – sznurowany półbut
peleryna – płaszcz przeciwdeszczowy
plet  – narzuta na plecy
plisa – fałdka: np. na spódnicy
płachcina – gruba narzuta na plecy
podomka – narzuta z lekkiego materiału chroniąca odzież przed zabrudzeniem
portki – spodnie
pularys - portfel, portmonetka
rajtki – spodnie do butów oficerek
rzemiyń – skórzany pas do spodni
śniygowiyc – wysoki, ciepły but chroniący przed śniegiem
trep – but z mocną i ciężką podeszwą
tszewik  – sznurowany damski but do kostek
zopaska – krótki fartuch kuchenny wiązany do pasa
zarynkownik  – używany zamiast rękawic, do ochrony rąk przed zimnem
  
8. Nazwy własne.
 
bachor – dziecko
beksa lala– płaczliwe dziecko
byczek – inseminator, zacielacz krów
chadzaj – gospodarz
chadzajka – gospodyni
chyrlok - człowiek chorowity
cygon – mężczyzna o ciemnej karnacji i czarnych włosach
cyganica, cyganicha, czornula – kobieta o ciemnej karnacji i czarnych włosach
despetliwy - robiący coś na złość, umyślnie, na przekór
dobrodziyj, plybon, farosz – ksiądz
drużba – świadek pana młodego na weselu
dziywka  – dziewczyna, panna
graczaty - ktoś mający krzywe nogi lub krzywy chód
karbownik, karbowy – pilnował ludzi, którzy przychodzili do pracy polowej u pana
kawalyr – chłopak, młody mężczyzna
kuma – matka hrzestna
kulos - człowiek kulawy
łazynga, łajza  włóczykij
miysionc  – księżyc, ciało niebieskie
mlyczorz – mężczyzna o jasnych włosach
murga - ktoś małomóny
niyprzezbyty - nie dający się przekonać
poturok - niezdarny, nie umiejący, któremu wszyscy rozkazują
panocek – bardzo przystojny mężczyzna
pyrtek - malec
robotny - pracowity
rodny - rodzony
rudzielyc  – kobieta lub mężczyzna o rudych włosach
safanduła, niyzguła – niedorajda
sfaszka – świadek panny młodej na weselu
siwula – kobieta o jasnych włosach
spólnik - wspólnik, kamrat
spódzielnio – sklep
stryk – stryjek
swok - mąż ciotki
swoku  – wujek
szczodrok  – składa życzenia na święta bożonarodzeniowe
ululany - uśpiony
upasiony - otyły
utytłany - brudny
welcer – lekarz
wygon – miejsce we wsi, gdzie gromadzi się zwierzęta prowadzone na wypas
zapłociy – nazwa części okolicy, dla której charakterystyczne są zabudowania i siedziby ludzkie odgrodzone od siebie płotami sztachetowymi
zawitka – dziewczyna, która ma nieślubne dziecko
zdechlok - człowiek chorowity
znachor – osoba zajmująca się medycyną na własną rękę
znojda, bynkart, najduch  – nieślubne dziecko
zuchwalok, jancykryśnik – dokuczające dziecko

  

9. Święta, obrzędy, zwyczaje i zabawy.
 
drzewko  – choinka, drzewko świąteczne
kraszanka – pisanka, jajko świąteczne
loska  – długi cukierek na choinkę
mocka, ćuću bapka, berek – zabawa w szukanie innych osób z zamkniętymi oczami
oczypiny  – zdjęcie welonu pannie młodej
půnockůfka - pasterka
wiycha – uroczystość na zakończenie jakiejś pracy /np.budowy domu/
wilija – wieczerza w przeddzień Bożego Narodzenia’
zmůwiny, zrynkowiny  – zaręczyny

  

10. Różne czynności  i wyrażenia
 
babrać siy, bablać siy - brudzić się, grzebać się
bajdurzyć pleść głupoty
banować – rozrabiać
bawidełko - zabawka
borykać - wywracać do góry nogami
bożykać – narzekać
brovnik - pistolet
charatać, pocharatać - popsuć coś, rozwalić
chytać siy - chwytać się
ciykawoś? - ciekawa jesteś?
ciurcy - cieknie
doczkać siy - doczekać się
dubeltowy - podwójny
dudrać siy, gramolić siy – robić coś w ślimaczym tempie
duldać - pić głośno, łapczywie
durkać - stukać, pukać, hałasować
frasunek - zmartwienie
fest - mocno
fiksować - przeklinać
fsionknońć - zginąć, przepaść
furkać - fruwać
ganić - odradzać coś
godać, mamrać – mówić coś, utyskiwać
gnoić siy - wysięk ropny z rany
gwołtować - krzyczeć
jyno - tylko
kalić siy - brudzić się
kiela - ile
lobiydzić - narzekać
lichy - mały
łocknońć siy - oprzytomnieć
łopuścić siy - zaniedbać się
łoński - zeszłoroczny
łotkazować - odgrażać się
markocić - martwić się
mordynga - ciężka praca, trud
mizdrzyć siy, umizgać siy - przypochlebiać się, podlizywać się, pragnąć wejść w czyjeś łaski
mroczyć siy - ściemniać się
murcać siy - brudzić się
nadarymniy - na próżno
nazod - do tyłu, z powrotem
na bakiyr - czapka lub kapelusz noszony na boku głowy
na praz - całkowicie, zupełnie
niywidok - ciemno
paćkać siy - brudzić się
papry - łupież
prawować siy - włóczyć się po sądach
przeciyro siy - przejaśnia się
pszykry - bardzo stromy
pszywara - przypalona do dna garnka potrawa
rachować - liczyć
rajić - stręczyć, namawiać
rajdać - mówić, rozmawiać bez potrzeby
rozeźlić siy, naduć siy – gniewać się, dąsać
rozwlyc siy - rozebrać się
rychtować - przygotowywać
pacykować siy – przeglądać, poprawiać się przed lustrem
poczkać – zaczekać na kogoś lub coś
pokiyl - dopóki
po omacku - po ciemku
przetyrać - utracić
rżnońć - udawać
sfikać - skopać
sporo - prędko, szybko
swarzyć siy – kłócić się
swarliwy - kłótliwy
szarůwka - zmrok
szpyrtać - robić coś, dłubać
turbować siy - martwić się
wadzić siy - kłócić się
wrazić - wetknąć
zafuczeć siy - zadyszeć się
zapszyć - zamknąć
zewlyc siy - rozebrać się
zeznoić siy - zmęczyć się, spocić
zwijać siy - śpieszyć się
ziorkać  – płakać, grymasić
zlyc, zlegnońć - zachorować, zasłabnąć

11. Zwroty

chamaj - jedz, papusiaj
to pszudy było -  to przedtem było, dawniej
na despet - na złość coś komuś, źle, niegrzecznie, niedobrze
poźryj chaw - popatrz tu, popatrz się tam, zobacz tu
ne - masz, proszę, weź
spomniyć se - przypomnieć sobie, wspomnieć sobie
niy poziyrej - nie patrz
zawdy - zawsze
chen, chet, hajci, chań - daleko, gdzieś tam
nastomp siy - (do zwierząt) przesuń się
usuń siy, płosuń siy, idź dali, rusz siy -  zrób mi miejsce
he,  chy, cło  - proszę? co?
ide na poly, na podworzec - wyjchodzę na dwór
no, acha - tak
byź mi doł - gdybyś mi dał, mógłbyś mi dać
teroz siy nie do - teraz to niemożliwe
niy godej - nie mów
inaczym se to udumoł - inaczej sobie to wymyśliłem
dzie lepi - gdzie lepiej
łon se tero spomni - on sobie teraz przypomni
pryndzy czy późni  - prędzej, czy później
tak, czy inaczy /inacy/- tak, czy inaczej
łońskiego roku - zeszłego roku
downo łon szet? - dawno on szedł?
godo, że doł - mówi, że dał
widziołem, jag go tszymoł - widziałem, jak go trzymał
dzisioj dawoł em - dzisiaj dawałem
pamiyntom tyn dziyń - pamiętam ten dzień
tyn zawżdy chcioł - ten zawsze chciał
zaro przyde - zaraz przyjdę
hajnok - tam
dyrdej - biegnij, uciekaj
cosi do niepoznanki - coś do zmylenia, "mydlenie oczu"
dujy wiater - wieje wiatr
jakosik to bedziy - jakoś to będzie
śtyry - cztery
ani słychu dychu - ani nie słychać, ani nie widać
w te dyrdy - szybko biegiem
niy dziwota - nic dziwnego
niy frasuj siy - nie martw się
fcaly mi siy niy przewolo - wcale mi się nie powodzi

12. Jednostki miar i wag najczęściej stosowane

     Na przestrzeni kilku wieków na terenie regionu posługiwano się różnymi jednostkami i nazwami miar wagi, powierzchni, długości oraz pieniędzmi różnych walut. Najwięcej z nich pochodzi z okresu zaborów. Pomimo, że obecnie w większości wyszły one z użycia, to przez niektórych starszych mieszkańców wsi są do dziś pamiętane. Oto niektóre z nich wraz z gwarowym wymawianiem i wyjaśnieniem ich znaczenia:

dukat (dukot) - 18 złotych, złoty - w średniowieczu 60 groszy, później 30 groszy miedzianych, denar (dynar) 1/12 grosza, cent austriacki (cynt ałstryjacki) - 1/100 guldena, gulden austriacki (guldyn) - 2 talary, 20 groszy, od końca XIX w. 2 korony, korona - ? guldena, od końca XIX w. - 100 halerzy, halerz (halysz)- 1/100 korony, złoty reński (ryjski) - złoty austriacki, od końca XIX w. korona, trojak (trojok) - 3 grosze miedziane, ćwierć - 25 kg, kwarta (kworta) - 1 litr, miarka - 16 kwart, garniec (gorniyc) - 4 kwarty inaczej 4 litry, korzec (kłorzec) - 8 miarek, 180 kg, 120 litrów, kwintal - 100 kg, metr (meter) - 100 kg, cetnar - 50 kg, półmacek (połmocek) - połowa ćwierci, antałek (antołek) - 60 garncy, morga (młorg, morg) - 56 arów, 5600 m2, stajanie (stojanie) 1,4 ha, stopa - 30 cm, sążeń (sonżyń) - ok. 1,8 m2, włóka (włoka) - 30 morgów, łan - 30 morgów.

 
Portal historyczny wsi Łęki Dukielskie                       grudzień 2008

          webmaster: kychen